Thực Thi Quyền Sở Hữu Trí Tuệ Tại Hải Quan: Ngăn Hàng Xâm Phạm Từ Cửa Khẩu

Thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại Hải quan là một trong những cơ chế quan trọng giúp chủ thể quyền kiểm soát hàng hóa ngay tại biên giới, đặc biệt trong trường hợp hàng hóa có dấu hiệu xâm phạm đang chuẩn bị được nhập khẩu vào Việt Nam.

Khi phát hiện một lô hàng có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) đang chuẩn bị nhập khẩu vào Việt Nam, doanh nghiệp (đặc biệt là những doanh nghiệp thường xuyên nhập khẩu, phân phối hoặc có hàng hóa được lưu thông qua biên giới) không nhất thiết phải chờ hàng hóa được đưa vào thị trường nội địa mới tiến hành xử lý. 

Hàng hóa có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ đang ở cửa khẩu, doanh nghiệp có thể làm gì?

Một tình huống mà doanh nghiệp thường gặp đó là phát hiện một đối tác nước ngoài đang chuẩn bị đưa vào Việt Nam một lô hàng mang dấu hiệu trùng hoặc tương tự với nhãn hiệu của mình, hoặc có dấu hiệu xâm phạm quyền đối với kiểu dáng công nghiệp, sáng chế hay đối tượng sở hữu công nghiệp khác.

Nếu hàng hóa đã được đưa vào lưu thông trong nước, doanh nghiệp có thể sử dụng các cơ chế thực thi trên thị trường nội địa. Ngược lại, nếu hàng hóa vẫn đang trong quá trình làm thủ tục xuất khẩu, nhập khẩu, doanh nghiệp có thể yêu cầu cơ quan Hải quan áp dụng các biện pháp kiểm soát phù hợp.

Theo Điều 216 Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Hải quan và các quy định hướng dẫn, cơ quan Hải quan có trách nhiệm kiểm tra, giám sát và áp dụng các biện pháp kiểm soát đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu có yêu cầu bảo vệ quyền Sở hữu trí tuệ.

Đây là một cơ chế đặc thù gồm hai bước quan trọng: đăng ký bảo vệ quyền Sở hữu trí tuệ tại Hải quan và tạm dừng làm thủ tục hải quan khi phát hiện lô hàng nghi ngờ.

Đăng ký kiểm tra, giám sát hàng hóa có yêu cầu bảo vệ quyền Sở hữu trí tuệ

Đây là cơ chế để chủ thể quyền chủ động cung cấp thông tin cho cơ quan Hải quan trước khi phát sinh một vụ việc cụ thể.

Doanh nghiệp có thể cung cấp các thông tin cần thiết để cơ quan Hải quan nhận diện và kiểm soát hàng hóa có nguy cơ xâm phạm, như:

• Thông tin về văn bằng bảo hộ;
• Thông tin về chủ thể quyền;
• Đặc điểm nhận diện hàng hóa chính hãng;
• Đặc điểm nhận diện hàng hóa nghi ngờ xâm phạm;
• Hình ảnh, catalogue, bao bì và các dấu hiệu nhận biết;
• Thông tin về tổ chức, cá nhân xuất khẩu, nhập khẩu hợp pháp;
• Thông tin về tổ chức, cá nhân có khả năng xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa xâm phạm.

Theo khoản 2 Điều 74 Văn bản hợp nhất số 95/VBHN-VPQH ngày 22/8/2025 của Văn phòng Quốc hội hợp nhất Luật Hải quan, thời hạn áp dụng biện pháp kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa có yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ là 02 năm kể từ ngày cơ quan Hải quan chấp nhận yêu cầu của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ. Thời hạn này có thể được gia hạn thêm 02 năm, nhưng không được vượt quá thời hạn bảo hộ của đối tượng quyền sở hữu trí tuệ có liên quan.

(Theo Biểu mức thu phí hải quan và lệ phí hàng hóa, phương tiện vận tải quá cảnh ban hành kèm theo Thông tư số 86/2025/TT-BTC ngày 28/8/2025 của Bộ trưởng Bộ Tài chính, phí hải quan kiểm tra, giám sát, gia hạn kiểm tra, giám sát, tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu có dấu hiệu xâm phạm quyền Sở hữu trí tuệ là 200.000 đồng/đơn)

Việc đăng ký trước có ý nghĩa quan trọng vì giúp thông tin về quyền và hàng hóa được đưa vào cơ chế quản lý rủi ro của Hải quan, từ đó hỗ trợ việc nhận diện hàng hóa có dấu hiệu vi phạm.

Doanh nghiệp không nên chờ đến khi phát hiện một lô hàng cụ thể mới bắt đầu chuẩn bị thông tin. Việc đăng ký và cập nhật dữ liệu trước sẽ giúp doanh nghiệp có điều kiện phản ứng nhanh hơn khi phát sinh vụ việc.

Tạm dừng làm thủ tục hải quan – “thời gian vàng” để xác minh hàng hóa

Khi phát hiện lô hàng có dấu hiệu nghi ngờ xâm phạm quyền Sở hữu trí tuệ, chủ sở hữu hoặc người được ủy quyền hợp pháp có thể đề nghị cơ quan Hải quan tạm dừng làm thủ tục hải quan theo quy định.

Căn cứ khoản 3 Điều 74 Văn bản hợp nhất số 95/VBHN-VPQH, để bảo đảm trách nhiệm đối với yêu cầu tạm dừng, người yêu cầu phải nộp khoản tiền hoặc chứng từ bảo lãnh của tổ chức tín dụng bằng 20% trị giá lô hàng theo hợp đồng hoặc tối thiểu 20 triệu đồng nếu chưa biết trị giá lô hàng. Khoản bảo đảm này nhằm bồi thường thiệt hại và thanh toán các chi phí phát sinh trong trường hợp việc yêu cầu tạm dừng không đúng.

Thời hạn tạm dừng là 10 ngày làm việc kể từ ngày ký quyết định (khoản 3 Điều 76 Văn bản hợp nhất số 95/VBHN-VPQH). Trường hợp cần thiết, doanh nghiệp có thể đề nghị gia hạn theo quy định (nhưng không quá 20 ngày làm việc) và phải thực hiện nghĩa vụ bảo đảm bổ sung tương ứng.

Trong thời gian này, cơ quan Hải quan và chủ thể quyền có thể phối hợp để:

• Kiểm tra thực tế hàng hóa
• Lấy mẫu hàng hóa
• Đối chiếu với hàng thật
• Thu thập tài liệu, chứng cứ
• Trưng cầu giám định hoặc tham khảo ý kiến chuyên môn
• Xác định hàng hóa có phải là hàng giả mạo hoặc hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ hay không

Đây chính là “thời gian vàng” để doanh nghiệp nhanh chóng xác minh tình trạng pháp lý của lô hàng và lựa chọn biện pháp xử lý tiếp theo.

Một điểm mới đáng lưu ý từ năm 2026Thông tư số 06/2026/TT-BTC ngày 26/01/2026 của Bộ trưởng Bộ Tài chính (sửa đổi, bổ sung Thông tư số 13/2015/TT-BTC và Thông tư số 13/2020/TT-BTC) đã bổ sung cơ chế để cơ quan Hải quan chủ động tạm dừng làm thủ tục hải quan khi trong quá trình kiểm tra, giám sát, kiểm soát hoặc phân tích dữ liệu có căn cứ rõ ràng nghi ngờ hàng hóa là hàng giả mạo về nhãn hiệu, hàng giả mạo chỉ dẫn địa lý hoặc hàng sao chép lậu.Điều này cho thấy hoạt động kiểm soát tại biên giới không hoàn toàn phụ thuộc vào việc chủ thể quyền phải phát hiện và yêu cầu đối với từng lô hàng.

Thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại Hải quan: Hàng hóa xâm phạm được xử lý như thế nào?

Sau khi kiểm tra, nếu có căn cứ xác định hàng hóa vi phạm, cơ quan Hải quan có thể xử lý theo thẩm quyền.

Đối với hàng hóa giả mạo về sở hữu trí tuệ hoặc hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ thuộc trường hợp phải xử lý hành chính, cơ quan Hải quan có thể áp dụng các hình thức xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định pháp luật.

Tùy tính chất, mức độ vi phạm, các biện pháp có thể bao gồm:

• Phạt tiền
• Tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm hành chính
• Tước quyền sử dụng giấy phép, chứng chỉ hành nghề có thời hạn
• Đình chỉ hoạt động kinh doanh hàng hóa, dịch vụ vi phạm có thời hạn
• Buộc loại bỏ yếu tố vi phạm
• Buộc tiêu hủy hàng hóa trong trường hợp thuộc diện phải tiêu hủy
• Các biện pháp khắc phục hậu quả khác theo quy định

Đối với những trường hợp đủ căn cứ xác định hàng hóa là hàng giả mạo về sở hữu trí tuệ, cơ quan Hải quan có trách nhiệm áp dụng biện pháp hành chính để xử lý theo quy định của pháp luật.

>>>>> Xem thêm bài viết: Xử lý xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ

Điểm đáng chú ý trong Thẩm quyền xử phạt của cơ quan Hải quan từ năm 2026?

Căn cứ Điều 19 Nghị định 99/2013/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Điều 7 Nghị định 186/2026/NĐ-CP, thẩm quyền xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực sở hữu công nghiệp của cơ quan Hải quan được phân cấp theo từng chức danh. Cụ thể:

Chức danh	Mức phạt tối đa đối với cá nhân
Đội trưởng Hải quan cửa khẩu/ngoài cửa khẩu và một số chức danh Đội trưởng theo quy định	75 triệu đồng
Chi cục trưởng Chi cục Điều tra chống buôn lậuChi cục trưởng Chi cục Kiểm tra sau thông quanChi cục trưởng Chi cục Hải quan khu vực	125 triệu đồng
Cục trưởng Cục Hải quan	250 triệu đồng

Đối với tổ chức, mức phạt tiền tối đa trong lĩnh vực này được áp dụng theo nguyên tắc mức phạt đối với tổ chức bằng 02 lần mức phạt đối với cá nhân theo quy định về xử phạt vi phạm hành chính.

Ngoài phạt tiền, các chức danh có thẩm quyền còn có thể áp dụng những hình thức xử phạt bổ sung và biện pháp khắc phục hậu quả trong phạm vi thẩm quyền, như tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm; tước quyền sử dụng giấy phép, chứng chỉ hành nghề có thời hạn; đình chỉ hoạt động kinh doanh hàng hóa, dịch vụ vi phạm có thời hạn và các biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định.

Điều này có ý nghĩa thực tế đối với doanh nghiệp: mục tiêu của việc thực thi quyền tại Hải quan không chỉ là yêu cầu “giữ” một lô hàng, mà còn hướng đến việc ngăn hàng hóa vi phạm được đưa vào lưu thông, xử lý tang vật và áp dụng các biện pháp khắc phục phù hợp.

Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì để thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại Hải quan?

Để việc thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại Hải quan đạt hiệu quả, doanh nghiệp nên chuẩn bị trước một bộ thông tin đủ để cơ quan Hải quan có thể nhận diện hàng thật và hàng nghi ngờ xâm phạm.

Thứ nhất, tài liệu chứng minh quyền

Ví dụ:

• Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu
• Bằng độc quyền sáng chế
• Bằng độc quyền kiểu dáng công nghiệp
• Giấy tờ chứng minh quyền đối với đối tượng sở hữu công nghiệp tương ứng

Thứ hai, thông tin nhận diện hàng hóa

Ví dụ:

• Hình ảnh sản phẩm
• Bao bì, nhãn hàng hóa
• Catalogue
• Đặc điểm nhận diện hàng thật
• Đặc điểm nhận diện hàng giả hoặc hàng nghi ngờ xâm phạm
• Thông tin về nhà sản xuất, nhà phân phối và nguồn hàng

Thứ ba, thông tin về đối tượng có khả năng vi phạm

Nếu có, doanh nghiệp nên cung cấp thông tin về:

• Người xuất khẩu
• Người nhập khẩu
• Nhà sản xuất
• Nhà phân phối
• Tuyến vận chuyển
• Địa điểm hoặc cửa khẩu có khả năng hàng hóa đi qua

Thông tin càng cụ thể, khả năng cơ quan Hải quan nhận diện đúng hàng hóa có nguy cơ xâm phạm càng cao.

Kết luận

Thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại Hải quan cho phép doanh nghiệp chủ động kiểm soát hàng hóa ngay từ trước khi hàng được đưa vào thị trường Việt Nam.

Về cơ bản, doanh nghiệp cần:

• Chủ động đăng ký kiểm tra, giám sát để cung cấp thông tin về quyền và hàng hóa cho cơ quan Hải quan.
• Khi phát hiện lô hàng nghi ngờ, nhanh chóng đánh giá và thực hiện thủ tục tạm dừng làm thủ tục hải quan, đồng thời chuẩn bị tiền bảo đảm hoặc chứng từ bảo lãnh theo quy định.
• Phối hợp kiểm tra, lấy mẫu, giám định và cung cấp chứng cứ kịp thời để cơ quan Hải quan có cơ sở xác định và xử lý hàng hóa vi phạm.

Đặc biệt, từ năm 2026, cơ chế kiểm soát tại biên giới được tăng cường khi pháp luật bổ sung khả năng Hải quan chủ động tạm dừng làm thủ tục trong một số trường hợp hàng hóa có dấu hiệu rõ ràng là hàng giả mạo về nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý hoặc hàng sao chép lậu.

Vì vậy, đối với doanh nghiệp có hàng hóa thường xuyên xuất khẩu, nhập khẩu hoặc có nguy cơ bị làm giả, bảo vệ quyền Sở hữu trí tuệ tại Hải quan không nên chỉ được thực hiện khi phát sinh vi phạm, mà nên được chuẩn bị như một cơ chế phòng ngừa từ trước.

Liên hệ Monday VietNam để được tư vấn và hỗ trợ bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ một cách chủ động, kịp thời và phù hợp với từng trường hợp cụ thể.