Ứng Phó Công Điện 38 Và Sức Ép Từ USTR 301: Giải Pháp Tuân Thủ Sở Hữu Trí Tuệ Khẩn Cấp Cho Doanh nghiệp

Công điện 38/CĐ-TTg cùng với Báo cáo Đặc biệt 301 của Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) đang tạo ra những thay đổi đáng chú ý trong bối cảnh thực thi sở hữu trí tuệ tại Việt Nam.

Ngày 30/4/2026, Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) công bố Báo cáo Đặc biệt 301 thường niên, chính thức đưa Việt Nam vào nhóm “Quốc gia nước ngoài ưu tiên” (PFC) — mức giám sát cao nhất trong cơ chế đánh giá thực thi sở hữu trí tuệ (SHTT) của Hoa Kỳ.

Chỉ ít ngày sau, Chính phủ Việt Nam cũng ban hành Công điện số 38/CĐ-TTg, triển khai đợt cao điểm kiểm tra và xử lý vi phạm SHTT trên phạm vi toàn quốc. Hai động thái liên tiếp cho thấy SHTT không còn là vấn đề pháp lý mang tính thủ tục, mà gắn trực tiếp với thương mại, chuỗi cung ứng và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt Nam.

Áp lực không còn dừng ở nguy cơ xử phạt

Trong thực tiễn thương mại quốc tế, tác động lớn nhất thường không nằm ở thuế suất mà ở việc gia tăng yêu cầu giải trình đối với hàng hóa xuất khẩu. Doanh nghiệp có thể phải chứng minh nguồn gốc công nghệ, phần mềm, nhãn hiệu hoặc quyền sử dụng các thành phần cấu thành sản phẩm. 

Ở chiều ngược lại, chiến dịch kiểm tra theo Công điện 38 cũng cho thấy xu hướng siết chặt thực thi trong nước đang diễn ra rõ rệt hơn, từ phần mềm máy tính, hàng giả mạo nhãn hiệu cho tới hoạt động thương mại điện tử và nền tảng số.

Nói cách khác, doanh nghiệp Việt hiện đang đứng giữa áp lực “kép”: vừa phải đáp ứng yêu cầu kiểm tra trong nước, vừa phải đảm bảo các tiêu chuẩn kiểm soát ngày càng khắt khe từ thị trường quốc tế.

Trong bối cảnh đó, nhiều rủi ro tuân thủ SHTT trước đây chưa được doanh nghiệp quan tâm đúng mức đang dần trở thành áp lực pháp lý và thương mại đáng kể. 

05 rủi ro tuân thủ mà doanh nghiệp thường xem nhẹ

Thứ nhất, sử dụng phần mềm và tài sản số không bản quyền. Nhiều doanh nghiệp vẫn chưa kiểm soát đầy đủ vấn đề bản quyền trong việc sử dụng phần mềm, hình ảnh stock hoặc dữ liệu phục vụ hoạt động marketing và vận hành.

Thứ hai, khoảng trống trong kiểm soát chuỗi cung ứng. Không ít doanh nghiệp thiếu hồ sơ chứng minh quyền sử dụng đối với công nghệ, linh kiện hoặc thiết kế tích hợp bên trong sản phẩm.

Thứ ba, rủi ro từ các điều khoản thương mại quốc tế. Nhiều hợp đồng xuất khẩu hiện đã bổ sung các cam kết chặt chẽ hơn liên quan đến SHTT, trách nhiệm bồi thường và quyền kiểm toán chuỗi cung ứng.

Thứ tư, áp lực trên môi trường thương mại điện tử và nền tảng số. Các sàn thương mại điện tử và nền tảng nội dung đang siết chặt cơ chế xử lý hàng giả, nội dung xâm phạm quyền và khiếu nại từ chủ thể quyền. 

Thứ năm, doanh nghiệp chưa xem SHTT là tài sản chiến lược. Một thực tế phổ biến là nhiều doanh nghiệp chỉ xử lý vấn đề SHTT khi đã phát sinh tranh chấp hoặc bị xâm phạm quyền.

05 ưu tiên doanh nghiệp cần triển khai ngay trước công điện 38

Trước áp lực từ cả thị trường quốc tế lẫn hoạt động kiểm tra trong nước, doanh nghiệp cần nhanh chóng tái cấu trúc hệ thống tuân thủ sở hữu trí tuệ theo hướng chủ động hơn.

Trước hết, doanh nghiệp nên rà soát toàn bộ phần mềm và tài sản số đang sử dụng, bao gồm hình ảnh, dữ liệu và các công cụ phục vụ vận hành nội bộ. Việc này giúp hạn chế nguy cơ vi phạm bản quyền và giảm rủi ro khi làm việc với đối tác nước ngoài. 

Song song đó, doanh nghiệp cần thiết lập cơ chế lưu trữ và truy xuất hồ sơ liên quan đến công nghệ, nguyên liệu, linh kiện và quyền sử dụng các thành phần cấu thành sản phẩm. Đây sẽ là cơ sở quan trọng để chứng minh tính hợp pháp của sản phẩm khi phát sinh kiểm tra hoặc tranh chấp quốc tế.

Đối với hoạt động xuất khẩu, các điều khoản sở hữu trí tuệ trong hợp đồng với đối tác nước ngoài cũng cần được rà soát kỹ hơn, đặc biệt là các cam kết bồi thường, quyền kiểm toán chuỗi cung ứng và cơ chế tạm ngừng đơn hàng. 

Trong môi trường thương mại điện tử và nền tảng số, doanh nghiệp nên xây dựng quy trình tiếp nhận và xử lý khiếu nại xâm phạm quyền một cách bài bản nhằm giảm thiểu rủi ro pháp lý và ảnh hưởng uy tín thương hiệu. 

Về dài hạn, Sở hữu trí tuệ cần được xem là một phần của chiến lược quản trị doanh nghiệp. Việc đăng ký bảo hộ sớm tại thị trường mục tiêu, xây dựng danh mục tài sản trí tuệ, kiểm soát quyền khai thác và thiết lập cơ chế quản trị nội bộ sẽ ngày càng trở thành yếu tố quan trọng trong năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

“Tuân thủ sở hữu trí tuệ không còn là lựa chọn, mà đang trở thành tiêu chuẩn mới của thương mại toàn cầu.”

Sự kiện USTR 301 và Công điện 38 cho thấy tiêu chuẩn tuân thủ sở hữu trí tuệ đang ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu của doanh nghiệp Việt Nam. Trong bối cảnh đó, sở hữu trí tuệ không còn chỉ là vấn đề pháp lý, mà đã trở thành thước đo về tính minh bạch, mức độ chuyên nghiệp và năng lực quản trị doanh nghiệp.

Nếu doanh nghiệp cần đánh giá hiện trạng tuân thủ sở hữu trí tuệ hoặc xây dựng chiến lược bảo hộ phù hợp với hoạt động kinh doanh và xuất khẩu, Monday VietNam sẵn sàng hỗ trợ với giải pháp tư vấn toàn diện, giúp doanh nghiệp chủ động quản trị rủi ro và nâng cao năng lực cạnh tranh bền vững.