Bảo Hộ Kiểu Dáng Công Nghiệp Phi Vật Lý 

Kiểu dáng công nghiệp phi vật lý là một trong những điểm mới đáng chú ý của pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam trong bối cảnh chuyển đổi số. Sự thay đổi này xuất phát từ thực tế rằng giá trị sáng tạo của doanh nghiệp ngày nay không còn chỉ nằm ở những sản phẩm hữu hình có thể cầm nắm được, mà còn hiện diện trong giao diện ứng dụng, biểu tượng hiển thị trên màn hình hay các thiết kế đồ họa số mà người dùng tương tác mỗi ngày.

Trong khi đó, cơ chế bảo hộ kiểu dáng công nghiệp truyền thống vốn được xây dựng trên nền tảng các sản phẩm vật lý. Điều này đặt ra yêu cầu phải mở rộng phạm vi bảo hộ đối với những thành quả sáng tạo tồn tại hoàn toàn trong môi trường số. Đây cũng là lý do pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam chính thức ghi nhận khả năng bảo hộ đối với các đối tượng được gọi là kiểu dáng công nghiệp phi vật lý. 

Trong bài viết dưới đây, Monday VietNam sẽ làm rõ kiểu dáng công nghiệp phi vật lý là gì, những đối tượng nào được bảo hộ, điều kiện đăng ký và các quy định mới theo Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025.

Kiểu dáng công nghiệp phi vật lý là gì?

Từ ngày 01/04/2026, hệ thống pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam chính thức ghi nhận khả năng bảo hộ đối với các thiết kế tồn tại trong môi trường số thông qua những sửa đổi quan trọng tại Luật số 131/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ (sau đây gọi là “Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025”) và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Cụ thể, theo quy định tại khoản 13 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025, khái niệm Kiểu dáng công nghiệp đã được diễn đạt lại như sau: “Kiểu dáng công nghiệp là hình dáng bên ngoài của toàn bộ hoặc một phần của sản phẩm dưới dạng vật lý hoặc phi vật lý, được thể hiện bằng hình khối, đường nét, màu sắc hoặc sự kết hợp những yếu tố này và nhìn thấy được trong quá trình khai thác công dụng của sản phẩm.”

So với quy định trước đây, cụm từ “sản phẩm dưới dạng vật lý hoặc phi vật lý” là điểm thay đổi có ý nghĩa đặc biệt. Đây không chỉ là sự điều chỉnh về mặt kỹ thuật lập pháp mà phản ánh một sự chuyển dịch trong tư duy bảo hộ: đối tượng được pháp luật bảo vệ không còn giới hạn trong thế giới vật chất mà đã mở rộng sang cả môi trường kỹ thuật số.

Và để làm rõ nội hàm của khái niệm này, điểm b khoản 2 Điều 46 Thông tư 10/2026/TT-BKHCN cũng đưa ra định nghĩa: sản phẩm phi vật lý là các đối tượng không tồn tại dưới dạng vật chất hữu hình, được tạo ra thông qua việc chiếu hoặc hiển thị một kiểu dáng lên bề mặt hoặc vào môi trường (bao gồm cả không khí) và có chức năng thực tế để vận hành, tương tác hoặc thực hiện nhiệm vụ cụ thể.

Như vậy, về bản chất, “kiểu dáng công nghiệp phi vật lý” có thể được hiểu là các thiết kế không tồn tại dưới dạng vật thể hữu hình độc lập mà được thể hiện thông qua môi trường số hoặc phương tiện điện tử (như hình ảnh, hiệu ứng thị giác, …). Đây là những yếu tố thiết kế mà người dùng có thể nhìn thấy, tương tác hoặc trải nghiệm, nhưng không nhất thiết gắn liền với hình dạng vật lý của một sản phẩm. 

Những đối tượng được xem là kiểu dáng công nghiệp phi vật lý

Trên thực tế, kiểu dáng công nghiệp phi vật lý có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau.

Giao diện người dùng đồ họa (Graphical User Interface – GUI)

Đây là các giao diện hiển thị trên màn hình điện thoại, máy tính, thiết bị điện tử hoặc các nền tảng số nhằm cho phép người dùng tương tác với sản phẩm hoặc dịch vụ. 

Ví dụ: giao diện thanh toán trên một sàn thương mại điện tử, giao diện đặt xe trên ứng dụng gọi xe, giao diện điều khiển của đồng hồ thông minh, …

Các biểu tượng đồ họa (icons)

Các biểu tượng kỹ thuật số (icons) được sử dụng trên điện thoại, máy tính hoặc các nền tảng số cũng là nhóm đối tượng có thể được bảo hộ dưới danh nghĩa kiểu dáng công nghiệp. Vì dù chỉ chiếm một diện tích nhỏ trên màn hình nhưng các biểu tượng này thường được đầu tư đáng kể về mặt thiết kế nhằm tạo khả năng nhận diện và nâng cao trải nghiệm sử dụng.

Các hiệu ứng chuyển động (animations)

Khác với hình ảnh tĩnh truyền thống, giá trị sáng tạo của các hiệu ứng chuyển động này không nằm ở một khung hình riêng lẻ mà được thể hiện thông qua toàn bộ chuỗi chuyển động mà người dùng quan sát được trong quá trình tương tác với sản phẩm.

Ngoài ra, cùng với sự phát triển của công nghệ thực tế tăng cường (AR), thực tế ảo (VR) và các môi trường số tương tác, nhiều hình ảnh hiển thị ba chiều hoặc giao diện số mới cũng đang dần trở thành những đối tượng có tiềm năng được bảo hộ.

Không phải mọi giao diện đều được bảo hộ Việc pháp luật ghi nhận kiểu dáng công nghiệp phi vật lý không đồng nghĩa với việc mọi hình ảnh hiển thị trong môi trường số đều có thể được đăng ký bảo hộ.Về nguyên tắc, đối tượng yêu cầu bảo hộ phải thể hiện các đặc điểm tạo nên hình dáng bên ngoài của sản phẩm và có khả năng được nhận biết bằng mắt trong quá trình khai thác công dụng của sản phẩm đó. Do vậy, các yếu tố chỉ mang tính chức năng kỹ thuật, nội dung thông tin đơn thuần hoặc những đặc điểm mà người dùng không thể quan sát được trong quá trình sử dụng thông thường sẽ không phải là đối tượng phù hợp để bảo hộ dưới danh nghĩa kiểu dáng công nghiệp. Ví dụ: dữ liệu được hiển thị trên màn hình có thể thay đổi theo thời gian, nội dung thông tin thuần túy,… Nói đúng hơn, bảo hộ kiểu dáng công nghiệp phi vật lý là bảo hộ cách thức thể hiện bằng thị giác của giao diện chứ không phải bản thân thông tin được hiển thị trên giao diện đó. Đây cũng là điểm mà các doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý khi xây dựng chiến lược bảo hộ tài sản sở hữu trí tuệ cho sản phẩm số của mình.

Điều kiện bảo hộ kiểu dáng công nghiệp phi vật lý

Mặc dù được áp dụng đối với các đối tượng mới trong môi trường số, kiểu dáng công nghiệp phi vật lý vẫn phải đáp ứng các điều kiện bảo hộ cơ bản của kiểu dáng công nghiệp theo quy định của pháp luật.

Tính mới

Để được bảo hộ, kiểu dáng công nghiệp phi vật lý phải đáp ứng điều kiện về tính mới. 

Theo đó, kiểu dáng chỉ được coi là có tính mới khi có sự khác biệt đáng kể so với các kiểu dáng đã bị bộc lộ công khai dưới hình thức sử dụng, mô tả bằng văn bản hoặc bất kỳ hình thức nào khác ở trong nước hoặc nước ngoài trước ngày nộp đơn hoặc ngày ưu tiên hợp lệ. 

Đối với các thiết kế số, việc đánh giá tính mới thường phức tạp hơn so với kiểu dáng công nghiệp truyền thống. Một GUI, icon, hình ảnh hiển thị hoặc hiệu ứng số có thể được công bố gần như ngay lập tức thông qua website, kho ứng dụng, mạng xã hội hoặc các nền tảng trực tuyến khác. Chỉ một lần công khai không được kiểm soát cũng có thể trở thành căn cứ để xem xét tính mới của kiểu dáng.

Bên cạnh đó, việc so sánh tính mới đối với kiểu dáng công nghiệp phi vật lý không chỉ dừng ở hình dạng hoặc bố cục tổng thể. Cục Sở hữu trí tuệ có thể xem xét đồng thời nhiều yếu tố như cách sắp xếp các thành phần giao diện, hệ thống biểu tượng, màu sắc hiển thị, hiệu ứng đồ họa hoặc các trạng thái tương tác được thể hiện trong bộ ảnh kiểu dáng. Vì vậy, những khác biệt tưởng chừng nhỏ trong môi trường số đôi khi vẫn có thể tạo nên một tổng thể thiết kế khác biệt so với các kiểu dáng đã được công khai trước đó.

Thực tiễn hiện nay trong môi trường số, rủi ro mất tính mới đôi khi đến từ chính hoạt động marketing. Một giao diện được giới thiệu sớm trên website hoặc mạng xã hội có thể trở thành bằng chứng công khai làm ảnh hưởng đến khả năng đăng ký bảo hộ sau này. 

Tuy nhiên, pháp luật vẫn dành một khoảng thời gian ân hạn nhất định cho chủ thể có quyền đăng ký. Theo đó, việc bộc lộ kiểu dáng sẽ không làm mất tính mới nếu được thực hiện bởi người có quyền đăng ký hoặc người có được thông tin từ người đó và đơn đăng ký được nộp trong thời hạn 06 tháng kể từ ngày bộc lộ. Dù vậy, các chủ thể đăng ký vẫn nên cân nhắc thời điểm công bố sản phẩm và thời điểm nộp đơn đăng ký để hạn chế các tranh chấp hoặc rủi ro phát sinh trong quá trình thẩm định.

Tính sáng tạo

Bên cạnh tính mới, kiểu dáng công nghiệp phi vật lý còn phải đáp ứng điều kiện về tính sáng tạo. 

Theo quy định của pháp luật sở hữu trí tuệ, kiểu dáng sẽ không được coi là có tính sáng tạo nếu có thể được tạo ra một cách dễ dàng đối với người có hiểu biết trung bình về lĩnh vực tương ứng.

Đối với các sản phẩm số như GUI, icon hoặc hình ảnh hiển thị trên màn hình, việc đánh giá tính sáng tạo thường phức tạp hơn so với các kiểu dáng công nghiệp truyền thống. Bởi trong thực tế, nhiều thành phần giao diện đã trở thành những quy ước quen thuộc trên môi trường số, chẳng hạn như biểu tượng giỏ hàng trên các ứng dụng thương mại điện tử, thanh tìm kiếm ở vị trí dễ quan sát hoặc biểu tượng menu điều hướng. Việc sử dụng hoặc sắp xếp các yếu tố này theo những cách thức thông dụng thường chưa đủ để tạo nên tính sáng tạo theo yêu cầu của pháp luật.

Vì vậy, khi xem xét điều kiện này, Cục Sở hữu trí tuệ không chỉ đánh giá từng chi tiết riêng lẻ mà còn xem xét tổng thể thiết kế, bao gồm cách bố trí các thành phần giao diện, sự kết hợp màu sắc, hệ thống đồ họa, hiệu ứng hiển thị cũng như ấn tượng thị giác mà kiểu dáng tạo ra đối với người sử dụng.

Nói cách khác, việc thay đổi những chi tiết nhỏ hoặc mang tính kỹ thuật đơn thuần chưa chắc đã làm phát sinh tính sáng tạo. Giá trị sáng tạo thường được ghi nhận ở những yếu tố thiết kế tạo nên sự khác biệt đáng kể về mặt thị giác, thể hiện ý tưởng thẩm mỹ riêng và không phải là kết quả của việc áp dụng một cách máy móc các nguyên tắc thiết kế đã phổ biến trong ngành.

Đây cũng là nghịch lý khá phổ biến trong thiết kế giao diện: một thiết kế mang lại trải nghiệm quen thuộc và thuận tiện cho người dùng chưa chắc đã là một thiết kế đủ sáng tạo dưới góc độ pháp luật sở hữu trí tuệ.

Khả năng áp dụng công nghiệp

Bên cạnh tính mới và tính sáng tạo, kiểu dáng công nghiệp phi vật lý vẫn phải đáp ứng điều kiện về khả năng áp dụng công nghiệp theo quy định của pháp luật sở hữu trí tuệ.

Tuy nhiên, đối với các đối tượng tồn tại trong môi trường số, việc đánh giá điều kiện này không thể dựa trên tư duy truyền thống vốn được xây dựng cho các sản phẩm hữu hình. Bởi một giao diện người dùng, biểu tượng đồ họa hay hiệu ứng hiển thị trên màn hình không được sản xuất thông qua dây chuyền cơ khí hay quy trình chế tạo vật chất như các sản phẩm công nghiệp thông thường.

Chính vì vậy, tại Điều 67 Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 đã thiết lập lại cách tiếp cận đối với tiêu chí khả năng áp dụng công nghiệp. Cụ thể, kiểu dáng công nghiệp phi vật lý được coi là có khả năng áp dụng công nghiệp nếu có thể được sử dụng làm mẫu để “tái tạo đồng nhất sản phẩm phi vật lý trên không gian mạng”.

Xét ở một góc độ nhất định, quy định này cũng cho thấy khái niệm “công nghiệp” trong pháp luật sở hữu trí tuệ không còn gắn chặt với nhà máy hay dây chuyền sản xuất như trước đây, mà đã mở rộng sang cả hoạt động tạo lập và phân phối sản phẩm trong môi trường số. Chỉ cần một giao diện, biểu tượng hoặc hiệu ứng đồ họa có thể được sao chép, hiển thị và vận hành một cách nhất quán trên nhiều thiết bị hoặc nhiều môi trường số khác nhau thì về bản chất đã đáp ứng yêu cầu áp dụng công nghiệp.

Kết luận

Có thể nói, việc ghi nhận kiểu dáng công nghiệp phi vật lý không đơn thuần là việc bổ sung thêm một nhóm đối tượng được bảo hộ. Sự thay đổi này cho thấy hệ thống pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam đang từng bước hài hòa với thực tế, khi mà giá trị sáng tạo không chỉ tồn tại trong những sản phẩm có thể cầm nắm được, mà còn hiện diện trong chính những trải nghiệm số mà doanh nghiệp tạo ra cho người dùng.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng diễn ra trên môi trường số, việc hiểu đúng phạm vi bảo hộ và chủ động xây dựng chiến lược sở hữu trí tuệ đối với các tài sản số có thể trở thành một yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp bảo vệ lợi thế cạnh tranh của mình.

Đặc biệt, đối với doanh nghiệp công nghệ, nhà phát triển phần mềm hay các đơn vị cung cấp dịch vụ số, đây không chỉ là một thay đổi về mặt pháp lý mà còn mở ra thêm một công cụ quan trọng để xây dựng và bảo vệ lợi thế cạnh tranh từ hoạt động thiết kế và đổi mới sáng tạo.

Đăng ký bảo hộ kiểu dáng công nghiệp phi vật lý

Bảo vệ thiết kế số của bạn ngay

Tư vấn trực tiếp với chuyên gia